02 · Defter düzeni
İşletme hesabı mı, bilanço esası mı?
Ticari kazancı gerçek usulde vergilendirilen işletmeler, ya işletme hesabı esasına ya da bilanço esasına göre defter tutar. Hangisinin tutulacağı çoğunlukla isteğe değil, işletmenin türüne ve iş hacmine bağlıdır. Fark, yalnızca defterin adında değil, kazancın hesaplanma biçimindedir.
- Tarih
- Okuma
- 5 dakika
01
Kim hangi defteri tutar?
Vergi Usul Kanunu tüccarları iki sınıfa ayırır. Birinci sınıf tüccarlar bilanço esasına, ikinci sınıf tüccarlar işletme hesabı esasına göre defter tutar.
- Limited, anonim ve diğer ticaret şirketleri, iş hacimlerine bakılmaksızın birinci sınıf tüccardır ve bilanço esasına göre defter tutar.
- Şahıs işletmeleri, yıllık alış, satış veya iş hasılatı tutarları Vergi Usul Kanunu’nun 177. maddesindeki hadleri aşmıyorsa işletme hesabı esasına göre defter tutar.
- Hadlerin altında kalan bir işletme, isterse bilanço esasına göre de defter tutabilir.
- Serbest meslek erbabı bu iki defterden birini değil, serbest meslek kazanç defterini tutar; basit usulde vergilendirilenler ise ayrı kurallara tabidir.
Sınıf hadleri her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Güncel tutarları Gelir İdaresi Başkanlığı duyurularından kontrol edin; bu yazıda bilerek tutar verilmemiştir.
02
İki düzenin farkı
| Konu | İşletme hesabı esası | Bilanço esası |
|---|---|---|
| Defterler | İşletme hesabı esası:Tek defter: işletme hesabı defteri | Bilanço esası:Yevmiye defteri, defter-i kebir ve envanter defteri |
| Kayıt mantığı | İşletme hesabı esası:Gider ve hasılat iki sütunda | Bilanço esası:Çift taraflı kayıt, hesap planı |
| Kazancın bulunması | İşletme hesabı esası:Hasılat ile giderler arasındaki fark, dönem başı ve sonu mal mevcudu dikkate alınarak | Bilanço esası:Dönem başı ve dönem sonu öz sermaye karşılaştırması |
| Dönem sonu | İşletme hesabı esası:Kazanç hesabı | Bilanço esası:Envanter, değerleme, bilanço ve gelir tablosu |
| İş yükü | İşletme hesabı esası:Daha sade | Bilanço esası:Daha ayrıntılı; daha fazla kayıt ve kontrol |
03
Sınıf değiştirme
İşletme hesabı tutan bir işletmenin iş hacmi arka arkaya iki hesap döneminde hadleri aşarsa, ertesi yıldan itibaren bilanço esasına geçmesi gerekir. Geçiş yılı, açılış envanterinin çıkarılması ve açılış bilançosunun hazırlanmasıyla başlar; bu nedenle hazırlığa önceki yılın sonunda başlamak işi kolaylaştırır.
Ters yönde geçişte de kanundaki koşullar aranır. Hadlerin altına düşmek tek başına yeterli olmayabilir; geçiş kararı vermeden önce koşulları bir mali müşavirle birlikte kontrol edin.
04
Pratikte ne değişir?
- Bilanço esasında alacaklar, borçlar, stoklar ve demirbaşlar dönem sonunda tek tek değerlenir; belgelerin eksiksiz ve zamanında gelmesi daha önemli hâle gelir.
- Banka hesapları, kasa ve cari hesaplar düzenli mutabakat ister.
- E-defter ve e-fatura gibi elektronik yükümlülükler, defter düzeninden bağımsız olarak ciroya ve sektöre göre ayrıca doğabilir.
- Bilanço ve gelir tablosu, kredi başvurularında ve teşvik dosyalarında sık istenen belgelerdir.